Attitude: de bril waarmee je naar de wereld kijkt

Waarom reageert de ene persoon enthousiast op verandering, terwijl de andere weerstand biedt? Waarom kiest een consument voor merk A en niet voor merk B? Het antwoord ligt vaak in attitude: de relatief stabiele manier waarop we over personen, objecten of situaties denken en voelen. Attitude is meer dan een mening; het is een evaluatieve houding die ons gedrag stuurt, vaak zonder dat we ons daar bewust van zijn.

In de psychologie wordt attitude beschouwd als een van de meest invloedrijke begrippen. Het verbindt cognition (wat we denken), affect (wat we voelen) en gedrag (wat we doen). Die drie componenten samen bepalen hoe we functioneren in ons werk, onze relaties en als consument.

Attitudevorming: hoe ontstaan onze overtuigingen?

Attitudes ontwikkelen zich al vroeg in ons leven. We leren van onze ouders, vrienden en de cultuur waarin we opgroeien. Sommige attitudes vormen zich door directe ervaring: een negatieve ontmoeting met een hond kan leiden tot een angstige attitude tegenover honden. Andere ontstaan indirect, door observatie of door wat anderen ons vertellen.

Interessant is dat attitudes zich ook vormen zonder bewuste verwerking. Joop van der Pligt en Michael Vliek tonen in hun werk aan dat subtiele beïnvloeding een grote rol speelt bij het vormen van voorkeuren.

De kloof tussen attitude en gedrag

Een veelvoorkomende misvatting is dat attitudes gedrag direct voorspellen. Onderzoek laat echter zien dat de relatie ingewikkelder is. Iemand kan een positieve attitude hebben tegenover gezond eten, maar toch regelmatig fastfood consumeren. Deze kloof tussen wat we denken en wat we doen, heeft diverse oorzaken: sociale druk, gewoonte, gemak of gebrek aan zelfcontrole.

De sociale psychologie heeft aangetoond dat attitudes vooral gedrag voorspellen wanneer ze sterk, stabiel en toegankelijk zijn. Ook maakt het verschil of iemand de vrijheid heeft om volgens zijn attitude te handelen.

Attitude in organisaties: van werkethiek tot veranderweerstand

In de werkcontext speelt attitude een cruciale rol. Werknemers met een positieve werkattitude zijn productiever, creatiever en blijven langer bij hun werkgever. Maar attitude gaat verder dan individuele motivatie. Het bepaalt ook hoe organisaties omgaan met verandering, diversiteit en innovatie.

Max Wildschut beschrijft in zijn werk hoe werkattitude samenhangt met motivatie en organisatiegedrag. De manier waarop medewerkers reageren op beleid, leiderschap en collega's wordt grotendeels bepaald door hun attitude.

Ondernemende attitude: meer dan een buzzword

In veel functieprofielen zie je de eis van een 'ondernemende attitude'. Maar wat betekent dat eigenlijk? Het gaat om een houding die gekenmerkt wordt door initiatief nemen, kansen zien waar anderen problemen zien, en verantwoordelijkheid dragen voor resultaten. Het is een combinatie van zelfvertrouwen, doorzettingsvermogen en een positieve grondhouding.

Attitude herkennen bij recruitment

Organisaties zoeken niet alleen naar competenties, maar ook naar de juiste attitude. Iemand kan technisch bekwaam zijn, maar zonder de juiste werkhouding past diegene niet in het team. Daarom is het herkennen van attitude tijdens selectiegesprekken cruciaal geworden.

Wim Thielemans heeft zich gespecialiseerd in het doorgronden van attitudes bij kandidaten. Zijn methode gaat verder dan standaardvragen; het draait om het herkennen van denkpatronen en voorkeuren die gedrag voorspellen.

Consumentenattitudes: van merkloyaliteit tot koopgedrag

In de marketingwereld draait veel om het begrijpen en beïnvloeden van attitudes. Hoe voelt een consument over een merk? Welke associaties roept een product op? Die evaluaties bepalen in sterke mate of iemand overgaat tot aankoop.

Interessant is dat attitudes tegenover merken vaak irrationeel zijn. We denken dat we rationele keuzes maken, maar emoties en voorkeuren spelen een veel grotere rol. André Weber en Theo Poiesz hebben beiden uitgebreid geschreven over hoe attitudevorming en -verandering het consumentengedrag sturen.

Attitudeverandering: waarom is het zo lastig?

Attitudes zijn hardnekkig. Eenmaal gevormd, zijn ze moeilijk te veranderen. Dat komt doordat ze niet alleen uit rationele overwegingen bestaan, maar ook emotioneel geladen zijn. Bovendien hebben mensen de neiging om informatie te zoeken die hun bestaande attitudes bevestigt en tegenstrijdige informatie te negeren.

Toch is attitudeverandering mogelijk. Het vereist vaak een combinatie van nieuwe informatie, positieve ervaringen en sociale invloed. Cognitieve dissonantie – het ongemakkelijke gevoel dat ontstaat bij tegenstrijdige overtuigingen – kan een katalysator zijn voor verandering.

De rol van cognitieve dissonantie

Een krachtig mechanisme bij attitudeverandering is cognitieve dissonantie. Wanneer ons gedrag niet overeenkomt met onze attitude, ervaren we spanning. Om die spanning te verminderen, passen we ofwel ons gedrag ofwel onze attitude aan. Organisaties en marketeers maken hiervan gebruik: door mensen eerst kleine gedragsveranderingen te laten maken, verandert vaak vanzelf de onderliggende attitude.

Attitude in de praktijk: van theorie naar toepassing

De kracht van attitude zit niet alleen in het begrijpen ervan, maar vooral in de toepassing. Of je nu werkt aan organisatieverandering, klantbeleving, persoonlijke ontwikkeling of teamdynamiek: inzicht in attitudes helpt je effectiever te zijn.

Attitudes zijn geen statische eigenschappen. Ze ontwikkelen, versterken en soms veranderen ze. Door bewust te worden van je eigen attitudes en die van anderen, krijg je meer grip op interacties en processen. Dat geldt voor leidinggevenden die hun team willen motiveren, voor marketeers die klanten willen bereiken, en voor iedereen die zichzelf wil ontwikkelen.

Conclusie: attitude als sleutel tot begrip

Attitude is een van de meest invloedrijke begrippen in de psychologie, en terecht. Het verklaart waarom mensen denken, voelen en handelen zoals ze doen. Het helpt ons begrijpen waarom verandering zo lastig is, maar ook hoe het mogelijk wordt. Of je nu werkt in recruitment, marketing, organisatieontwikkeling of persoonlijke begeleiding: begrip van attitude geeft je een gereedschapskist om effectiever te communiceren en te beïnvloeden.

De literatuur over attitude is rijk en divers. Van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek tot praktische handleidingen voor de werkvloer: er is voor elk niveau en elke interesse wel een passend werk te vinden. Wat alle benaderingen gemeen hebben, is het inzicht dat attitude niet iets is wat je passief ondergaat, maar iets wat je actief kunt vormgeven – bij jezelf en bij anderen.