Neoliberalisme: van stille revolutie naar maatschappelijk debat

Sinds de jaren tachtig bepaalt het neoliberalisme in belangrijke mate het economische en sociale beleid in Nederland en Europa. Wat begon als een politiek-economische stroming die marktwerking, privatisering en deregulering voorstond, groeide uit tot een allesomvattende ideologie die vrijwel alle maatschappelijke domeinen beïnvloedt. Van de zorg tot het onderwijs, van woningcorporaties tot de energiesector: overal drong marktdenken door.

De coronacrisis en andere recente ontwikkelingen hebben het debat over de wenselijkheid van dit neoliberale model aangewakkerd. Steeds meer stemmen wijzen op de keerzijden: toenemende ongelijkheid, een uitgehold publiek domein en een samenleving waarin burgers vooral als consumenten en ondernemers van zichzelf worden gezien. Maar hoe kwam dit denken eigenlijk tot stand? En zijn er alternatieven denkbaar?

De Nederlandse ervaring: van Lubbers tot Rutte

De bekendste exponenten van het neoliberalisme waren aanvankelijk Reagan en Thatcher in de jaren tachtig. In Nederland kreeg deze stroming gestalte onder premier Lubbers, die met het Akkoord van Wassenaar in 1982 de weg vrijmaakte voor loonmatiging en een terugtredende overheid. Wat volgde was een decennialange golf van privatiseringen en verzelfstandigingen: van de PTT tot woningcorporaties, van NS tot energiebedrijven.

Alle opeenvolgende kabinetten – onder Kok, Balkenende en Rutte – continueerden dit beleid. Zelfs de PvdA schudde onder Wim Kok haar 'ideologische veren' af en omarmde marktwerking. Maar wat heeft dit opgeleverd?

De maatschappelijke gevolgen: ongelijkheid en erosie

De belofte van het neoliberalisme was helder: marktwerking zou leiden tot betere en goedkopere diensten, meer welvaart voor iedereen en grotere individuele vrijheid. De praktijk blijkt weerbarstiger. Arbeid en consumptie worden in Nederland zwaarder belast dan kapitaal. De rijkste procent zag zijn inkomen de afgelopen decennia veel sneller groeien dan de rest. Tegelijkertijd verzuipt de zorg in bureaucratie, worden publieke voorzieningen uitgehold en neemt de werkdruk toe.

De toeslagenaffaire, de woningcrisis, de problemen in het onderwijs: het zijn allemaal symptomen van een systeem waarin marktdenken doorschoot. Waar overheidstoezicht werd afgebouwd, ontstond ruimte voor misstanden. Waar publieke taken werden geprivatiseerd, kwam het algemeen belang onder druk te staan.

Marktwerking in de praktijk: van spoor tot kinderopvang

Tussen 1989 en 2010 werden maar liefst 186 Nederlandse overheidsdiensten verzelfstandigd. Nog eens 63 publieke diensten werden volledig geprivatiseerd. De centrale vraag: hebben deze operaties opgeleverd wat werd beloofd? Critici wijzen erop dat veel publieke diensten zich niet lenen voor marktwerking. Het ondernemersbelang botst vaak met het publieke belang. Consumenten kunnen niet werkelijk kiezen. En het speelveld blijkt zelden eerlijk.

De verzorgingsstaat onder druk

Een van de meest ingrijpende effecten van het neoliberalisme is de transformatie van de Nederlandse verzorgingsstaat. Sociale voorzieningen werden steeds meer georganiseerd volgens marktprincipes. In de zorg bepalen zorgverzekeraars grotendeels het speelveld. In de woningmarkt leidde privatisering tot een diepe crisis. Burgers worden niet langer gezien als rechthebbenden op collectieve voorzieningen, maar als consumenten die zelf verantwoordelijk zijn voor hun welzijn.

De psychologische dimensie: van burger tot ondernemer

Het neoliberalisme beperkt zich niet tot economisch beleid. Het heeft ook onze identiteit en psyche getransformeerd. We worden aangemoedigd onszelf te zien als ondernemers: investeren in opleiding, netwerken opbouwen, onze marktwaarde verhogen. Dit leidt tot constante zelfoptimalisering en prestatiegerichtheid. Burn-outs, stress en psychische klachten nemen toe. De keerzijde van de 'vrijheid' om je eigen leven vorm te geven is blijkbaar de druk om altijd maar te presteren.

Gevolgen voor organisaties en werk

Ook binnen organisaties heeft het neoliberale denken zijn sporen nagetrokken. New Public Management introduceerde bedrijfsmatige principes in de publieke sector. Resultaatgerichte sturing, prestatiecontracten, rankings en benchmarks werden gemeengoed. De belofte was meer efficiency en kwaliteit. De realiteit bleek vaak anders: bureaucratische uitwassen, tunnelvisie op meetbare doelen, en professionals die zich niet meer gewaardeerd voelden.

Alternatieven en nieuwe perspectieven

De kritiek op het neoliberalisme neemt toe, maar wat zijn de alternatieven? Verschillende denkers wijzen op de kracht van coöperaties, waar niet winstmaximalisatie maar dienstverlening centraal staat. Anderen benadrukken het belang van een actieve overheid die publieke waarden beschermt. Weer anderen pleiten voor een herdefiniëring van welvaart, waarbij niet alleen het bbp telt maar ook welzijn, duurzaamheid en sociale cohesie.

De tirannie van verdienste

Een belangrijk aspect van het neoliberale denken is de nadruk op individuele verdienste. Wie succesvol is, heeft dat zelf verdiend door hard te werken en de juiste keuzes te maken. Wie faalt, heeft alleen zichzelf te wijten. Deze meritocratie klinkt misschien rechtvaardig, maar filosoof Michael Sandel toont de keerzijden: hoogopgeleiden kijken neer op wie het minder goed doet, terwijl structurele ongelijkheid wordt genegeerd.

Naar een nieuw evenwicht

De vraag is niet of we het neoliberalisme volledig moeten afschaffen, maar hoe we tot een nieuw evenwicht kunnen komen. Marktwerking kan een zinvol instrument zijn, mits slim ingezet en binnen duidelijke kaders. Cruciaal is dat we publieke waarden expliciet benoemen en beschermen. Dat vraagt om een overheid die niet alleen faciliteert, maar ook stuurt en beschermt waar nodig.

De coronacrisis heeft laten zien dat burgers behoefte hebben aan collectieve voorzieningen en aan een overheid die oog heeft voor het algemeen belang. Of dit leidt tot een fundamentele koerswijziging blijft de vraag. Maar het debat is in volle gang. De boeken en artikelen op deze pagina bieden belangrijke bouwstenen voor een kritische reflectie op vier decennia neoliberaal denken. Ze laten zien waar het fout is gegaan, maar ook welke alternatieven denkbaar zijn. Want zoals Gabriël van den Brink betoogt: we moeten onze liberale en sociale tradities zo verenigen dat we een derde weg vinden tussen de Chinese superstaat en de Amerikaanse supermarkt. Die zoektocht begint met begrip van wat er mis is gegaan.