Wendbaarheid: overleven in een veranderende wereld

De wereld verandert razendsnel en organisaties die niet meebewegen, verdwijnen. Dat klinkt als een gemeenplaats, maar de praktijk bewijst het keer op keer. Nokia, ooit onbetwist marktleider in mobiele telefoons, verdween omdat men te laat inzag dat de smartphone-revolutie een disruptie was. De V&D sloot de deuren omdat men onvoldoende anticipeerde op de opkomst van webwinkels. En dagelijks zien we bedrijven worstelen omdat hun structuren nog stammen uit het industriële tijdperk, terwijl we al lang in het informatietijdperk leven.

Wendbaarheid – of 'agility' in het Engels – is geen hype. Het is een noodzakelijke voorwaarde voor overleven geworden. Organisaties moeten sneller signalen oppikken, flexibeler reageren op kansen en bedreigingen, en continu innoveren. Dat vraagt om een fundamenteel andere manier van organiseren, van leiding geven en van samenwerken.

De essentie van wendbaarheid

Wat betekent wendbaar zijn precies? Het gaat niet alleen om snel kunnen bewegen. Rini van Solingen vergelijkt het in zijn werk graag met 'fitheid': het vermogen om met alle omstandigheden om te kunnen gaan. Een wendbare organisatie is in staat haar strategische koers snel te verleggen door te anticiperen op kansen en bedreigingen. Ze combineert snelheid en flexibiliteit (agility) met veerkracht en robuustheid (resiliency).

Een wendbare organisatie heeft drie kernkenmerken. Ten eerste is ze extern gericht: ze houdt de buitenwereld scherp in de gaten en pikt vroeg signalen op. Ten tweede heeft ze een flexibele werkorganisatie met teams die zelf kunnen beslissen en snel kunnen schakelen. Ten derde beschikt ze over verbindend leiderschap dat richting geeft zonder alles tot in detail voor te schrijven.

Van strategie naar uitvoering

Strategische wendbaarheid is meer dan een mooi voornemen. Het vraagt om concrete veranderingen in hoe organisaties hun strategie ontwikkelen en uitvoeren. Weg met de langdurige strategieplanningsprocessen die maanden duren en waarvan de plannen verouderd zijn voordat de inkt droog is. Wendbare organisaties werken met 'rolling strategy': ze kijken vooruit, ontwikkelen meerdere scenario's en passen hun koers continu bij op basis van nieuwe inzichten.

Daarbij hoort een andere manier van sturen. Niet langer gaat het om gedetailleerde plannen die van bovenaf worden opgelegd. In plaats daarvan geeft de leiding het 'waarom' en 'wat' aan, en laten teams zelf bepalen 'hoe' ze de doelen bereiken. Dit vereist vertrouwen, maar ook duidelijke kaders en goede prestatie-informatie.

De tijdloze les van de kaas

Soms is een eenvoudige fabel krachtiger dan een uitgebreid managementhandboek. Spencer Johnson toonde dit decennia geleden al aan met zijn verhaal over twee muizen en twee minimensjes die in een doolhof op zoek zijn naar kaas. De muizen reageren direct als hun kaas verdwenen is: ze gaan op zoek naar nieuwe. De minimensjes daarentegen blijven bij hun lege voorraad wachten en hopen dat het oude terugkomt.

Concrete instrumenten voor wendbare teams

De overgang naar een wendbare organisatie vraagt om nieuwe vaardigheden van leidinggevenden. Waar vroeger commanderen en controleren centraal stonden, draait het nu om faciliteren en coachen. Agile leiders stellen de juiste vragen in plaats van alle antwoorden te geven. Ze creëren de voorwaarden waaronder teams kunnen excelleren, zonder hen de ruimte te ontnemen.

Dat betekent ook investeren in de leersnelheid van teams. Wendbare teams experimenteren, leren van fouten en delen hun kennis. Ze werken in korte cycli waarin ze regelmatig reflecteren op wat werkt en wat niet. De bekende Plan-Do-Check-Act-cirkel is daarbij een waardevol instrument, mits consequent toegepast.

De menselijke factor

Organisaties bestaan uit mensen, en uiteindelijk bepalen zij hoe wendbaar een organisatie werkelijk is. Je kunt de mooiste structuren ontwerpen en de nieuwste werkmethoden invoeren, maar zonder de juiste mindset bij medewerkers bereik je weinig. Wendbare professionals zijn nieuwsgierig naar ontwikkelingen binnen en buiten hun vakgebied, durven te experimenteren en blijven continu leren.

Dat vraagt om een andere houding ten opzichte van verandering. Waar mensen vroeger van verandering naar verandering werden geduwd – eerst 'unfreeze', dan 'move', dan weer 'refreeze' – gaat het bij wendbaarheid om een permanente staat van alertheid en bereidheid om te bewegen. Het is als een kameleon die zich voortdurend aanpast aan zijn omgeving, niet omdat het moet, maar omdat het in zijn aard zit.

Organiseren voor onvoorspelbaarheid

Een wendbare organisatie is geen chaos. Integendeel, ze vraagt juist om heldere kaders en afspraken. Het verschil met traditionele organisaties is dat deze kaders ruimte laten voor initiatief en aanpassing. Denk aan een voetbalteam: de tactiek is afgesproken, maar binnen die tactiek kunnen spelers creatief zijn en inspelen op wat ze op het veld zien gebeuren.

Leo Kerklaan gebruikt in zijn werk de metafoor van anticiperen en manoeuvreren in plaats van command en control. Een wendbare organisatie anticipeert op ontwikkelingen door goed te kijken naar wat er gebeurt in de wereld. Ze manoeuvreert door flexibel in te zetten wat en wie ze tot haar beschikking heeft. Dat vraagt om een andere inrichting dan de klassieke hiërarchische structuur met strakke functiebeschrijvingen en vaste afdelingen.

Wendbaar worden en blijven

Wendbaarheid is geen project met een begin- en einddatum. Het is een permanente eigenschap die organisaties moeten ontwikkelen en onderhouden. Dat vraagt om continue aandacht en investering. Teams moeten regelmatig reflecteren op hun manier van werken. Leidinggevenden moeten zich blijven ontwikkelen in hun rol als facilitator. En de organisatie als geheel moet alert blijven op signalen uit de omgeving.

Daarbij helpt het om wendbaar worden ook op een wendbare manier aan te pakken. Niet via een groot transformatieprogramma dat jaren duurt, maar door te beginnen met kleine stappen en daarvan te leren. Experimenteer met nieuwe werkvormen in één team. Test een nieuw idee in één vestiging. Ontwikkel je strategie in kortere cycli. En bouw zo stap voor stap een wendbare organisatie op.

De boeken, methoden en inzichten op deze pagina bieden een schat aan inspiratie en concrete handvatten. Of je nu als leidinggevende, adviseur of professional aan de slag wilt met wendbaarheid, er is voor ieder wat wils. Van tijdloze klassiekers tot recente inzichten, van strategische kaders tot praktische werkvormen. Want uiteindelijk bepaalt niet de theorie maar de praktijk of je organisatie wendbaar genoeg is om te overleven en te floreren in deze voortdurend veranderende wereld.