Wicked problems: complexe vraagstukken die om een andere aanpak vragen

Klimaatverandering, radicalisering, stikstofproblematiek, jeugdzorg – wat hebben deze vraagstukken gemeen? Ze zijn allemaal voorbeelden van zogenoemde wicked problems: hardnekkige, complexe problemen die op meerdere manieren definieerbaar zijn, waarbij verschillende belanghebbenden botsen en elke oplossing weer nieuwe problemen oproept. Deze vraagstukken laten zich niet opdelen in kleinere deelproblemen en kennen geen eenduidige oplossing.

De term werd in de jaren zeventig geïntroduceerd, maar is relevanter dan ooit. Onze traditionele benaderingen – het opsplitsen van problemen in behapbare stukjes, het zoeken naar lineaire oorzaak-gevolgrelaties, het opleggen van top-down oplossingen – falen keer op keer bij wicked problems. Toch blijven we deze ineffectieve werkwijzen herhalen.

Van vereenvoudigingsdrift naar systeemwijsheid

Waarom blijven hardnekkige problemen als immigratie, energietransitie en drugscriminaliteit maar rondzingen? Omdat we lijden aan wat Karel van Berkel en Anu Manickam 'vereenvoudigingsdrift' noemen. Onze scholen leren ons vakken, universiteiten bestaan uit disciplines, overheden kennen departementen. We hakken problemen in stukjes en lossen ze een voor een op – maar bij wicked problems werkt dit niet.

De westerse wereld heeft geprobeerd een beheersbare, maakbare wereld te creëren. Dat lukt voor gecompliceerde problemen, maar niet voor complexe. Bij wicked problems moet je juist de samenhang zien, de onderlinge verbanden, de onvoorspelbare effecten. Je moet erkennen dat verschillende stakeholders allemaal hun gelijk hebben – vanuit hun eigen perspectief.

Waarom traditionele methoden tekortschieten

Politici roepen vaak dat iets 'een complex probleem' is, maar pakken het vervolgens aan met simplistische oplossingen. Drugscriminaliteit bestrijden met strengere straffen? Dat raakt maar een klein deel van het systeem. Weinig vrouwen in topfuncties aanpakken met een quotum? Dat lost de onderliggende culturele patronen niet op.

Bij wicked problems wordt het probleem zelf voortdurend herdefinieerd door verschillende partijen. Er is geen centrale autoriteit die het overzicht heeft. Oplossingen zijn nooit definitief – ze veranderen het systeem op onvoorspelbare wijze. Lineaire interventies houden geen rekening met deze dynamiek.

Collective sense making: samen snappen wat het probleem is

De kern van het omgaan met wicked problems ligt in wat Van Berkel en Manickam 'collective sense making' noemen. Het gaat erom dat je door samen te werken tot een gemeenschappelijk begrip komt van wat er aan de hand is. Niet om elkaar te bestrijden met meningen, maar om te begrijpen hoe anderen denken.

Dit verschilt fundamenteel van het Nederlandse poldermodel. Bij polderen werk je toe naar compromissen, waarbij iedereen in het eigen belang blijft hangen. Bij systeeminnovatie herdefinieer je samen het probleem – en kom je daardoor op totaal andere, slimmere oplossingen die je vooraf niet had kunnen bedenken.

Design thinking en andere praktische benaderingen

Als analytische methoden niet werken bij wicked problems, wat dan wel? Verschillende auteurs wijzen op benaderingen die ruimte bieden aan complexiteit. Shake it! introduceert design thinking als aanpak voor vraagstukken waar traditionele analytische methoden tekortschieten. De methode omarmt onzekerheid en meerdere perspectieven.

Ook labs kunnen een rol spelen. Innoveren met labs laat zien hoe living labs samenwerking mogelijk maken tussen verschillende partijen om gezamenlijk complexe uitdagingen aan te pakken.

Wicked problems in specifieke domeinen

Wicked problems manifesteren zich in allerlei sectoren. Annebregt Dijkman conceptualiseert radicalisering expliciet als een wicked problem in 'De radicaliseringsindustrie'. 1 op de 4 benadert kindermishandeling als wicked problem om de complexiteit te doorgronden. De toren van Babel analyseert geweld in afhankelijkheidsrelaties vanuit dit perspectief.

Ook in de bedrijfswereld zijn wicked problems actueel. De Corporate Activist gebruikt het concept als theoretische onderbouwing voor organisatievraagstukken waarbij elke interventie nieuwe problemen kan creëren.

Leiderschap bij wicked problems: leidingnemen in plaats van leidinggeven

Wicked problems vragen om een fundamenteel ander type leiderschap. De meest charismatische leider kan een complex vraagstuk niet in zijn eentje oplossen. Gedeelde macht en 'leidingnemen' worden het nieuwe leidinggeven. Iedereen moet persoonlijk leiderschap tonen om complexe situaties te doorgronden.

Dit betekent: durven erkennen dat je het niet alleen weet, ruimte geven aan het zelfoplossend vermogen van mensen, verschillende stakeholders op gelijkwaardige wijze betrekken, en risico durven lopen. Zoals Wicked World stelt: het begint met jezelf durven laten zien.

Van systeemanalyse naar systeeminnovatie

Hoe pak je een wicked problem concreet aan? Anu Manickam en Karel van Berkel introduceren een systematische aanpak die begint met systeemanalyse. Je analyseert de samenhang van het systeem met andere systemen, de belangen die spelen, en de bijbehorende machtsverhoudingen. Dit legt de basis voor systeeminnovatie.

Systeeminnovatie betekent niet het aanpakken van problemen, maar het veranderen van systemen. Je werkt niet tegen elkaar, maar samen. Je zoekt naar verschillen om meerdere oplossingen te bedenken. Je experimenteert met kleine interventies die grote effecten kunnen hebben. En je accepteert dat complexiteit niet 'op te lossen' is, hooguit te reduceren.

Super wicked problems: wanneer de tijd opraakt

Sommige wicked problems zijn zelfs nog urgenter. Bij 'super wicked problems' raakt de tijd om het tij te keren op, zijn de veroorzakers ook degenen die de oplossing moeten zijn, ontbreekt een machtscentrum, en zijn er talloze irrationele argumenten om niets te doen. Klimaatverandering is het meest voor de hand liggende voorbeeld.

Deze super wicked problems maken pijnlijk duidelijk dat onze conventionele management- en beleidsmethoden hopeloos inadequaat zijn. We hebben systeemdenken, collective sense making, en de moed om tot fundamentele systeeminnovatie over te gaan hard nodig.

De bubbelwereld als obstakel

Naast de beheersbare wereld en de complexe wereld identificeren Van Berkel en Manickam een derde: de bubbelwereld. Via sociale media zoeken mensen houvast bij gelijkgestemden. Algoritmen zorgen ervoor dat je alleen nieuws krijgt waar je naar zoekt. Meningenbubbels ontstaan over wat het probleem werkelijk is en wie de probleemeigenaar moet zijn.

Deze bubbelwereld maakt het aanpakken van wicked problems nog lastiger. Mensen trekken zich terug in hun eigen werkelijkheid waar ze alleen maar bevestiging krijgen van wat ze al vinden. Polarisatie neemt toe. De bereidheid om te luisteren naar andere perspectieven neemt af. Juist wat nodig is bij wicked problems – begrip voor verschillende standpunten – wordt moeilijker.

Integriteit, transparantie en vertrouwen

Systeeminnovatie vereist bepaalde waarden van alle betrokkenen. Hans de Bruijn en Ernst ten Heuvelhof benadrukken in hun werk over management in netwerken dat vertrouwen, transparantie en integriteit essentieel zijn. Alleen dan kunnen stakeholders met conflicterende belangen toch samen slimme interventies bedenken en uitvoeren.

Deze waarden krijgen te weinig aandacht in veel management- en beleidstheorieën. We focussen op structuren, processen en instrumenten, maar vergeten dat wicked problems uiteindelijk vragen om menselijke kwaliteiten: het vermogen om te luisteren, te leren, verschillen te waarderen, en samen te zoeken naar common ground.

De noodzaak van anders kijken en anders handelen

Wicked problems dwingen ons om fundamenteel anders naar de wereld te kijken. We moeten afscheid nemen van de illusie van maakbaarheid en controle. We moeten leren omgaan met onzekerheid en ambiguïteit. We moeten erkennen dat we wederzijds afhankelijk zijn en samen moeten werken.

Dit vraagt om nieuwsgierigheid in plaats van zekerheid, om dialoog in plaats van debat, om experimenteren in plaats van plannen. Het vraagt om de moed om kleine stappen te zetten zonder precies te weten waar ze naartoe leiden. Het vraagt om vertrouwen in het collectieve vermogen om te leren en aan te passen.

De auteurs die zich bezighouden met wicked problems bieden geen makkelijke antwoorden of snelle oplossingen. Wat ze wel bieden is een andere manier van denken – een manier die recht doet aan de werkelijke complexiteit van de uitdagingen waarvoor we staan. Een manier die kansen creëert in plaats van problemen vermijdt. Een manier die vooruitgang mogelijk maakt, ook wanneer een definitieve oplossing buiten bereik blijft.